Chuyện đi học của Đại tướng Võ Nguyên Giáp

 
Sinh ra trong một gia đình nhà nho có truyền thống hiếu học, từ nhỏ, Võ Nguyên Giáp cùng anh, chị em đã được dạy dỗ rất nghiêm. Thân phụ đại tướng, ông Võ Quang Nghiêm luôn dạy con phải nghiêm cẩn trong sinh hoạt gia đình và học hành, giữ gìn nề nếp gia phong của đạo Khổng. “Chữ Nho là chữ của Thánh hiền, là nho sinh, các con không được nghịch ngợm, dẫm đạp lên sách vở chữ Nho” là lời người cha răn con. Mặc dù học chữ nho không nhiều, cậu bé Võ Nguyên Giáp vẫn giữ những đạo lý được học trong sách Thánh hiền Nho gia, đặc biệt là Ấu học tân thư đã có ảnh hưởng sâu sắc trong cả cuộc đời ông:

“Tổ ta là Hồng Bàng
Triệu THủy, Kính Dương Vương
Sự tích thời Bắc thuộc
Mối nhục cũ khó quên”

Bên cạnh thừa hưởng nền giáo dục nho giáo từ cha, những câu chuyện mà bà Nguyễn Thị Kiên, mẹ Đại tướng kể cho các con cũng góp phần giáo dục tinh thần yêu nước của cậu bé Giáp sau này. Chuyện tướng quân Tôn Thất Thuyết phò vua Hàm Nghi hạ chiếu Cần Vương, kêu gọi các sĩ phu và dân chúng đứng lên chống Pháp bảo vệ non sông, chuyện đánh pháp qua bài vè “Thất thủ kinh đô” đầy cảm động đã gieo vào lòng câu bé những ấn tượng không bao giờ phai mờ, góp phần nuôi dưỡng ý chí cho sự nghiệp cách mạng sau này.
Học xong lớp 3 Võ Nguyên Giáp phải xuống thị xã Đồng Hới học tiếp. Đồng Hới khi đó thuộc tỉnh lỵ Quảng Bình, cách làng An Xá của cậu trên 20 cây số, nằm bên bờ Nhật Lệ trong xanh, với thành cổ bao quanh từ thời Gia Long năm thứ 10 (1812) và được xây lại bằng gạch năm Minh Mạng thứ năm (1824). Những năm học ở thị xã Đồng Hới, Võ Nguyên Giáp ở trọ nhà người quen của cụ Nghiêm. Tại đây, cậu được gia đình chủ quý mến coi như con cháu trong nhà, không lấy tiền trọ, cậu được học với nhà sư phạm có tiếng, thầy giáo Đào Duy Anh.
Hai năm học ở tiểu học Đồng Hới, hàng tháng cậu luôn đứng đầu lớp. Tại kỳ thi tốt nghiệp bậc sơ học, cậu đỗ đầu toàn tỉnh. Về làng cậu được gia đình rất nể trọng, gia đình rất tự hào về cậu. Năm 1925, Võ Nguyên Giáp rời trường Tiểu học Đồng Hới ở quê nhà Quảng Bình để vào Huế ôn thi vào trường Quốc học Huế (ông đỗ thứ hai sau Nguyễn Thúc Hào).

Viết về thời trẻ của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Trung tướng Phạm Hồng Cư cho biết: mặc dù học rất giỏi thậm chí là đỗ đầu kì thi tốt nghiệp bậc sơ học (certificat d’étudé primaires) ở tỉnh Quảng Bình nhưng sau đó, năm 13 tuổi, khi lên bậc trung học, ông lại thi trượt kì thi vào Trường Quốc học Huế. Vậy là ông phải khăn gói lên Huế ôn thi một năm trước khi đỗ loại khá ở kì thi năm 1924. Thời đó, giáo dục rất khắt khe, Trường Quốc học Huế chỉ tuyển 90 học sinh cho 12 tỉnh miền Trung. Khi Trung tướng Hồng Cư hỏi vì sao thi trượt, Đại tướng lắc đầu cười bảo không biết. Trung tướng Cư nghĩ vui rằng đó là bài học duy nhất trong đời của Đại tướng về tính chủ quan, điều sẽ không bao giờ lặp lại khi trở thành một vị tướng trận mạc sau này.



Võ Nguyên Giáp bước vào cổng trường Quốc học Huế đúng vào thời phong trào nông dân, học sinh trung kỳ nổi lên đòi giảm sưu, cao thuế nặng, đòi thực dân Pháp trả tự do cho nhà trí sĩ yêu nước Phan Bội Châu, đòi được để tang cụ Phan Chu Trinh… Nên mặc dầu học ở trường tháng nào cậu Giáp cũng đứng đầu lớp, nhưng việc học giờ đây đối với cậu không phải là điều quan tâm nhất.
Tháng 4/1927, Võ Nguyên Giáp bị đuổi học do tham gia bãi khóa cùng Nguyễn Chí Diểu, Nguyễn Văn Khoa (tức Hải Triều), Phan Bôi. Cuộc bãi khóa của học sinh Trường Quốc học Huế lan rộng ra khắp các trường ở Huế và phát triển thành cuộc tổng bãi khóa. Sau khi trở về quê nhà, Võ Nguyên Giáp được tiếp xúc với một số tài liệu về “Liên đoàn các dân tộc bị áp bức trên thế giới” và những văn kiện về cuộc họp của Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội ở Quảng Châu, trong đó có 2 bài phát biểu của bác Hồ. Mùa hè năm 1928, Võ Nguyên Giáp trở lại Huế, bước vào đời của một chiến sĩ cách mạng.